Περί της Φύσης του Χρόνου

Ο Ηράκλειτος και η Αέναη Κίνηση


Δεν έχουμε τη δύναμη να παγώσουμε τον χρόνο, αλλά τι θα γινόταν αν μπορούσαμε;

Ας φανταστούμε πώς θα ήταν αν μια μέρα τα πάντα ακινητοποιούνταν, αν τα πουλιά σταματούσαν να πετούν και κρέμονταν στον αέρα σαν διακοσμητικά παιδικού δωματίου· αν οι άνθρωποι πάγωναν στη μέση μιας φράσης ή ενός οργασμού· αν όλοι οι γαλαξίες, οι πλανήτες και τα υποατομικά σωματίδια φρέναραν στη μέση της τροχιάς τους.

Αν υποθέσουμε πως οποιαδήποτε κοσμική παύση ανάμεσα σε δύο στιγμές είναι πιθανή, τότε τίποτα δεν μπορεί να σας διαβεβαιώσει πως ο χρόνος δεν πάγωσε ενώ διαβάζατε αυτή την πρόταση.

Αν υπάρχει έστω και η παραμικρή πιθανότητα για μια περίοδο μηδενικών αλλαγών, τότε θα μπορούσαν να είχαν παρεμβληθεί εκατομμύρια χρόνια ανάμεσα στην προηγούμενη πρόταση και σε αυτή. Κι ωστόσο δε θα είχαμε αντιληφθεί τίποτα.

Έτσι εγείρεται το εξής ερώτημα:

Μπορεί να υπάρξει χρόνος χωρίς αλλαγή ή, διαφορετικά, μπορεί ο χρόνος να υπάρξει ανεξάρτητα από τα γεγονότα που διαδραματίζονται στην πορεία του;

Αν θεωρήσουμε πως ναι, τότε ο χρόνος είναι μια αυθύπαρκτη έννοια και διάσταση που δεν έχει ανάγκη από συμβάντα για να τον γεμίσουν, όπως ένα ποτήρι δεν έχει ανάγκη να γεμίσει με νερό για να αποκτήσει νόημα και ύπαρξη. Αυτό που λέμε «κενός χρόνος» υφίσταται κι εκτείνεται αντίρροπα προς το άπειρο ξεπερνώντας σε διάρκεια την ίδια την ύπαρξη.

Ωστόσο, πώς μπορεί να ορίσει κανείς μια δεδομένη χρονική στιγμή όταν τίποτα δε συμβαίνει; Είναι εύκολο ακόμα και για τον άπειρο παρατηρητή να αντιληφθεί πως ο χρόνος, εξ ορισμού, δεν είναι πάρα ένα σύστημα χρονικών σχέσεων μεταξύ δράσεων και γεγονότων (κάτι έγινε πριν/ταυτόχρονα/αφού συνέβη κάτι άλλο).

Άλλωστε, αντιμετωπίζοντας το ερώτημα καθαρά με λογικά κριτήρια, καταλαβαίνουμε πως όχι μόνο δεν υπάρχει λόγος να προσδιορίσουμε και να τοποθετήσουμε χρονικά μια κενή περίοδο, μια περίοδο μηδενικών αλλαγών, αλλά δε θα είχαμε καν τη δυνατότητα να γνωρίζουμε την ύπαρξη μιας τέτοιας περιόδου ή τη διάρκειά της ακόμα κι αν συνέβαινε.

Ο χρόνος, επομένως, χρειάζεται την κίνηση και την αλλαγή για να υπάρξει και να μπορεί να μετρηθεί. Αλλά και η αλλαγή χρειάζεται χρόνο για να επιτελεστεί. Το ένα δεν υπάρχει χωρίς το άλλο. Μιλάμε για δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Επομένως, Χρόνος σημαίνει Αλλαγή.

Και “η μόνη σταθερά είναι η αλλαγή”.


Time Travel, Daniel Chang

Η φαντασία μας μπορεί να μας ταξιδέψει στο μέλλον και οι αναμνήσεις μας να μας γυρίσουν στο παρελθόν. Το μυαλό μας έχει τη στόφα χρονοταξιδιώτη, αλλά έξω από τη σκέψη μας τίποτα δεν μπορεί να αντιστρέψει την κίνηση των δεικτών ενός ρολογιού.

Ο χρόνος κυλά ομαλά και σίγουρα προς μία μόνο κατεύθυνση. Κάποιοι τον αντιλαμβάνονται σαν ένα ήρεμο ποτάμι, άλλοι σαν ένα ανελέητο ποδοβολητό. Κάποιοι δείχνουν να μην αντιλαμβάνονται τον χρόνο ή να νοιάζονται για αυτόν. Αλλά είναι εκεί και η αλήθεια είναι αυτή:

Άπαξ και ακούσεις τον χτύπο ενός ρολογιού, είναι σχεδόν αδύνατον να τον αγνοήσεις.

Στον Πήτερ Παν του Τζ. Μ. Μπάρι ο ανταγωνιστής του ήρωα, ο Κάπταιν Χουκ, στοιχειώνεται από τον επίμονο και πανταχού παρόντα χτύπο του ρολογιού που κουβαλάει στην κοιλιά του ο Κροκόδειλος, ο δράκος του χάους.

Ο Κροκόδειλος έχει ήδη στερήσει από τον Χουκ το δεξί του χέρι, το οποίο στις περισσότερες κουλτούρες συμβολίζει τη δυνατότητά σου να εκδηλώσεις μεγαλείο και καλοσύνη, και επιζητεί το υπόλοιπο γεύμα του. Είσαι το κυρίως πιάτο στο μενού του Χρόνου και εν τέλει, καθώς γερνάς, θα σε καταβροχθίσει.

Η σχολαστική και ψυχαναγκαστική εμμονή μας με τη μέτρηση του χρόνου, τα ρολόγια, αυτές οι αυτοσχέδιες φυλακές από γρανάζια, ελατήρια και αριθμούς, η νευρωτική και αγχωτική μας συνήθεια συνεχώς να τεμαχίζουμε τον χρόνο από εποχές σε νανοδευτερόλεπτα για να ξεγελάμε τους εαυτούς μας πως έχουμε περισσότερο στη διάθεσή μας, όλα βασίζονται σε ένα πράγμα: την επώδυνη γνώση ότι ο χρόνος μας στο τέλος σίγουρα και αναπόφευκτα θα στερέψει.

Είναι αναμενόμενο να γεμίζεις με θυμό και πικρία όπως ο Χουκ, αλλά ούτε η απάντηση του Πήτερ Παν στο αναπόδραστο πέρασμα του χρόνου ήταν ώριμη: να θες να μείνεις για πάντα παιδί, να αρνείσαι να ωριμάσεις, να ζεις μες στην αναρχία, να απορρίπτεις κάθε ευθύνη, να εθελοτυφλείς μπροστά στην αλήθεια. Είναι μια αλάνθαστη συνταγή για καταστροφή και απέχθεια, κυρίως προς τον ίδιο μας τον εαυτό.

Φυσικά, αν θέλεις, έχεις το ελεύθερο να συμπεριφέρεσαι σαν παιδί. Παρόλα αυτά εξακολουθείς να γερνάς και οι καταστάσεις αλλάζουν. Η ηλικία σου γίνεται το πλαίσιο αναφοράς, το πρίσμα μέσα από το οποίο επαναπροσδιορίζονται όσα κάνεις: όσο το δέρμα σου ρυτιδώνει η παιδική σου αθωότητα μετατρέπεται σε αδικαιολόγητη άγνοια και αφέλεια και οι αξιολάτρευτοι παιδικοί σου τρόποι μοιάζουν αταίριαστοι ή περίεργοι κι ανόητοι.

Είναι διαφορετικό να παραμένεις νέος πνευματικά, να τα βλέπεις όλα σαν ένα θαύμα και να διατηρείς τη λαχτάρα ενός παιδιού για ζωή και άλλο πράγμα να μην ωριμάζεις ποτέ. Το να είσαι ένα τριαντάχρονο μωρό δεν είναι χαριτωμένο, αλλά παρά φύση, μια τερατογένεση. Είναι κρίση ταυτότητας και ταραγμένος νους. Είναι διχασμός ψυχής και αποδιοργάνωση.

Ο χρόνος δεν περιμένει για κανένα και όσο ο χρόνος προχωρά μπροστά καλείσαι είτε να συμβαδίσεις είτε να μείνεις πίσω.

Οφείλεις να ενεργείς σύμφωνα με την ηλικία σου ώστε το πνεύμα, το μυαλό και το σώμα να είναι εναρμονισμένα κι εσύ ήρεμος.


Heraclitus, 1630, Johannes Moreelse

Ο θρύλος λέει πως ο Γαλιλαίος Γαλιλέι, αφού εξαναγκάστηκε να αρνηθεί τον ισχυρισμό του πως η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο μετά τη δίκη του από την Ιερά Εξέταση, ψιθύρισε “κι όμως κινείται”.

Ο Γαλιλαίος διατηρεί περίοπτη θέση στο πάνθεον της επιστήμης. Ωστόσο δεν ήταν ένας από τους γίγαντες πάνω στους ώμους των οποίων στηρίχθηκε ο Νεύτωνας. Τα ταλέντα του Γαλιλαίου ήταν αναμφισβήτητα, αλλά δεν ήταν ο μόνος. Χάρη στην καινούργια τεχνολογία του τηλεσκοπίου παρόμοιες ανακαλύψεις με τις δικές του λάμβαναν χώρα σε όλη την Ευρώπη. Αυτό κυρίως που τον ξεχώρισε ήταν η χαρισματική του προσωπικότητα και η γλαφυρότητα των κειμένων του, ενώ αυτό που τον έσωσε από την ιστορική αφάνεια ήταν ακριβώς αυτή η διαμάχη του με την Εκκλησία.

Πέραν αυτού ο Γαλιλαίος δεν εισήγαγε κάτι πραγματικά καινούργιο ή ριζοσπαστικό. Το ηλιοκεντρικό μοντέλο είχε προταθεί ήδη από τον Κοπέρνικο, ενώ η ιδέα ήταν αιώνες παλιότερη, διατυπωμένη για πρώτη φορά από τον Αρίσταρχο τον Σάμιο.

Αυτό που έχει πραγματική σημασία, όμως, είναι ότι ο Γαλιλαίος ήταν σε θέση να ισχυριστεί πως η Γη κινείται γιατί ο Γαλιλαίος ζούσε σε ένα σύμπαν που ήταν ήδη σε κίνηση.

Υπήρχε μια εποχή που ο γνωστός κόσμος ήταν στατικός και τα αστέρια σταθερές τελείες καρφωμένες σαν πινέζες στον νυχτερινό ουρανό. Ο Ηράκλειτος ήταν ο πρώτος που πρότεινε την πρωτοφανή ιδέα της αέναης κίνησης.

Η Αέναη Κίνηση και Μεταβολή είναι η αιώνια φωτιά, είναι η κοσμική ενέργεια, είναι η πρώτη κλεφτή ματιά του δεύτερου θερμοδυναμικού νόμου, είναι η θεμελιώδης αρχή του σύμπαντος. Είναι η ιδέα ότι τίποτα δεν μπορεί να προκύψει από το τίποτα ή να επιστρέψει σε αυτό. Τα πάντα μεταφέρονται και μεταμορφώνονται για πάντα. “Τα κρύα ζεσταίνονται, τα ζεστά παγώνουν, τα χλωρά ξεραίνονται, τα ξερά μουσκεύουν” παρατηρεί ο Ηράκλειτος.

Καθετί συνεχώς κινείται, αλλάζει και γίνεται κάτι άλλο από αυτό που ήταν πριν.

Η ιδέα αυτή άλλαξε τα πάντα.

Ο Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος επηρεάστηκε βαθύτατα από την ηρακλείτεια φιλοσοφία, είπε πως ο Ηράκλειτος θα παραμείνει αιώνια σωστός για τον ισχυρισμό του ότι το Είναι αποτελεί μια κενή φαντασίωση.

“Δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι, γιατί δεν είναι το ίδιο ποτάμι κι εσύ ο ίδιος άνθρωπος” γράφει ο σκοτεινός φιλόσοφος.

Η αλλαγή συντελείται πάντοτε και παντού και είναι αυτή που οδηγεί στη μεταμόρφωση. Εφόσον ο χρόνος είναι αλλαγή, τότε ο χρόνος δεν είναι παρά ο ρυθμός με τον οποίο επιτελείται η μεταμόρφωση.

Αλλά αρκεί μόνο το πέρασμα του χρόνου για να επιτελεστεί το Γίγνεσθαι, αυτή η μεταμόρφωση προς την αυτοπραγμάτωση;


No 1 (Lavender Mist), 1950, Jackson Pollock

Σαν παιδί ήμουν πολύ δραστήριος. Συνήθιζα να κάνω skate, να σκιτσάρω, να παίζω ντραμς, να γράφω, να πηγαίνω κινηματογράφο και να διαβάζω λογοτεχνία ανάμεσα στις υπόλοιπες ασχολίες μου. Είχα πάθος να μαθαίνω. Ήμουν ευφυής, αθλητικός και δημιουργικός. Ήμουν οργανωμένος, υπεύθυνος και πειθαρχημένος. Ήμουν όλα όσα ένας γονιός εύχεται να είναι το παιδί του.

Κάθε χρόνο γινόμουν εξυπνότερος, καλύτερος και πιο συγκροτημένος, αλλά δεν είχα ακόμα τη διορατικότητα να διακρίνω ότι απλώς θέριζα τους καρπούς και τα οφέλη τέτοιων δραστηριοτήτων καθώς και της φροντίδας των γονιών μου. Υπέθετα πως βελτιωνόμουν απλώς γιατί μεγάλωνα, πως το πέρασμα του χρόνου ήταν αρκετό.

Προφανώς έκανα λάθος.

Λίγο καιρό αργότερα, χωρίς να έχω ιδέα γιατί εκείνη την περίοδο, η ζωή μου έμοιαζε αρκετά με τον παραπάνω πίνακα. Ακατάστατη, ασυνεπής, χωρίς να βγάζει νόημα. Αυτό συμβαίνει γιατί οι πίνακες του Τζάκσον Πόλοκ είναι αντιπροσωπευτικότατες καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις του δεύτερου νόμου της Θερμοδυναμικής ή αλλιώς νόμο της Εντροπίας.

Η Εντροπία είναι το μέτρο της αποδιοργάνωσης και δεν μπορεί ποτέ να μειωθεί σε ένα κλειστό σύστημα, μόνο να αυξηθεί. Εφόσον η ίδια η ύπαρξη είναι ένα κλειστό σύστημα, όλα όσα υπάρχουν είναι δέσμια μιας σταδιακής επιδείνωσης και αποσύνθεσης που οδηγεί σε αταξία, μαζί τους κι εμείς.

Όταν δεν αφιερώνεις ενέργεια στον εαυτό σου, όταν παραμελείς το σώμα σου, όταν δεν οξύνεις το πνεύμα σου, όταν δε φροντίζεις για την ψυχική σου εξυγίανση, τότε ρίχνεις τις άμυνές σου, παύεις να αντιστέκεσαι στη φθοροποιό δύναμη του χρόνου και δίνεις στην Εντροπία την άδεια να κάνει τη δουλειά της.

Ο Χρόνος επομένως αλλάζει τα πράγματα με τέτοιο τρόπο ώστε να οδηγούνται στην αποδιοργάνωσή τους εκτός κι αν παρέχεται περίσσεια ενέργειας για τη διατήρηση και βελτίωσή τους.

Ο Χρόνος χωρίς Γίγνεσθαι δεν είναι παρά Εντροπία.


Τελευταίες Σκέψεις

Η ταχύτητα του χρόνου δύναται να μεταβάλλεται, όπως αποδεικνύει η θεωρία της σχετικότητας, αλλά η κατεύθυνσή της είναι σταθερή. Τα σκορπισμένα κομμάτια μιας σπασμένης κούπας δε θα επιδιορθωθούν ποτέ μόνα τους, ένας καταρράκτης δε θα πετάξει ποτέ πίσω στην άκρη του γκρεμού και μια σταματημένη καρδιά δε θα χτυπήσει ποτέ ξανά αυτόνομα. Το μέλλον πάντα έρχεται και φέρνει μαζί του το τέλος μας. Αυτός είναι ο λόγος που οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν τον χρόνο σαν εχθρό.

Ωστόσο, ο χρόνος μπορεί να μετατραπεί σε έναν εξαιρετικό σύμμαχο, όταν δεν τον αφήνεις να γλιστράει σαν άμμος από τα δάχτυλά σου, αλλά τον αξιοποιείς, καθώς δεν είναι το πέρασμα του χρόνου που πετυχαίνει τους στόχους σου και φέρνει νόημα, αλλά η θέλησή σου και οι πράξεις σου.

Καθετί που αξίζει χρειάζεται χρόνο (ή ίσως είναι ο χρόνος που επενδύουμε που κάνει τα πράγματα να αξίζουν), αλλά αν δεν μετουσιώσεις τη θέληση και τα κίνητρά σου μέσα από υπομονή και πειθαρχία σε πρωτοβουλία και δράση, ο χρόνος απλώς θα περάσει και τίποτα δε θα έχει συμβεί.

Ο πραγματικός εχθρός δεν είναι ο χρόνος, αλλά η αδράνειά σου.

Αυτός είναι ένας λόγος, για παράδειγμα, που οι θεραπευτικές προσεγγίσεις που στοχεύουν μόνο στην τόνωση της αυτοεκτίμησης στην πραγματικότητα βλάπτουν δραματικά τη ψυχολογία του ατόμου. Το επιχείρημα “είσαι τέλειος όπως είσαι” αντικρούει μια θεμελιώδη αλήθεια, έναν φυσικό νόμο, ήδη διατυπωμένο εδώ και είκοσι πέντε αιώνες από τον Ηράκλειτο: ότι εσύ και όλα γύρω σου είναι ρευστά, μεταβάλλονται για πάντα.

Το σύγχρονο αφήγημα ότι είσαι τέλειος ακριβώς όπως είσαι υπονοεί ότι δε χρειάζεται να αλλάξεις τίποτα και σε καταδικάζει σε στασιμότητα. Καθώς όμως όλα τα υπόλοιπα συνεχίζουν να αλλάζουν και ο χρόνος να προχωράει, στην πραγματικότητα με το να μένεις ίδιος γίνεσαι χειρότερος. Αντιστέκεσαι στην αλλαγή κι επομένως στη βελτίωση και την ανανέωση. Επικεντρώνεται στο Είναι, αλλά το Είναι δεν είναι σημαντικό. Το Είναι είναι στατικό και άκαμπτο, και η ακαμψία είναι ιδιότητα μόνο των νεκρών σωμάτων.

Αυτό που έχει σημασία είναι ποιος μπορείς να γίνεις και να μοχθήσεις γι’ αυτό.

Αυτό που μετράει είναι το Γίγνεσθαι.

“Μόνο αλλάζοντας ανακαλύπτουμε τον σκοπό μας”

Δεν σε υποχρεώνει τίποτα να είσαι το ίδιο άτομο που ήσουν πριν πέντε λεπτά και το ποιος ήσουν πριν πέντε λεπτά δε θα έπρεπε να σε εξουσιάζει και να σε καθορίζει όσο επιδεικνύεις θέληση και προσπάθεια να αλλάξεις.

“Ο χαρακτήρας σου είναι επιλογή σου. Μέρα με τη μέρα, ό,τι επιλέγεις, ό,τι σκέφτεσαι και ό,τι κάνεις είναι αυτό το οποίο γίνεσαι”

Θα χρειαστεί χρόνο, αλλά όλα τα σημαντικά πράγματα χρειάζονται. Μην αφήσεις κάτι τέτοιο να σε απογοητεύσει και να σε οδηγήσει σε απραξία. Μην τα παρατάς μόνο επειδή απαιτείται χρόνος για να καταφέρεις κάτι.

Ο χρόνος θα περάσει έτσι κι αλλιώς.

Αυτή είναι η φύση του, αυτό κάνει. Μπορείς είτε να τον σπαταλήσεις είτε να κάνεις κάτι με τον χρόνο που σου έχει δοθεί.

Η επιλογή παραμένει δικιά σου.